توسط : کارشناسان سلامت هشدار میدهند که سبک زندگی روزمره، از تغذیه و تحرک تا کیفیت خواب و مدیریت استرس، مهمترین عامل پیشگیری از سرطان است و میتواند نقش خط اول دفاع در برابر این بیماری را ایفا کند.
رئیس مرکز تحقیقات سرطان ایران اخیراً اعلام کرده است که هر پنج دقیقه یک ایرانی به سرطان مبتلا میشود و نرخ رشد ابتلا به سرطان در ایران جزو بالاترینهای جهان است. پس از بیماریهای قلبی-عروقی، سرطان دومین علت مرگ و میر در کشور محسوب میشود و سالانه حدود ۱۰۰ هزار بیمار جدید سرطانی شناسایی میشوند.
بر اساس گزارشها، بیش از ۹۵ درصد عوامل ابتلا به سرطان به سبک زندگی مرتبط است؛ یعنی از غذایی که میخوریم تا میزان تحرک، کیفیت خواب و حتی سطح استرس روزانه. همچنین، سرطان پستان شایعترین نوع سرطان و سرطان معده کشندهترین نوع سرطان در ایران به شمار میرود. پژوهشگر ایرنا در گزارش پیشرو به بررسی ارتباط سبک زندگی با شیوع سرطان میپردازد.
سرطان؛ بیماری قرن
سرطان به مجموعهای از بیماریها گفته میشود که در آن سلولها بهطور غیرطبیعی رشد کرده و میتوانند به سایر نقاط بدن گسترش یابند. بر اساس گزارشهای بینالمللی، این بیماری یکی از علل اصلی مرگومیر در جهان است و سالانه میلیونها نفر را درگیر میکند. روند افزایشی ابتلا در بسیاری از کشورها از جمله ایران، نگرانیهای جدی در حوزه سلامت عمومی ایجاد کرده است.
متخصصان تأکید میکنند که برخلاف تصور همیشه، تنها درصد کمی از سرطانها منشأ کاملاً ژنتیکی دارند. به گفته کارشناسان سهم عوامل محیطی و سبک زندگی در بروز سرطان بسیار چشمگیر است و همین موضوع، پیشگیری را به راهکاری کلیدی تبدیل میکند. البته برآوردها نشان میدهد حدود یکسوم تا نیمی از سرطانها با اصلاح سبک زندگی قابل پیشگیری هستند.
تغذیه ناسالم؛ عامل خاموش اما مؤثر
الگوی تغذیهای نامناسب یکی از مهمترین عوامل خطر در بروز سرطان محسوب میشود. مصرف بالای غذاهای فرآوریشده، فستفودها، گوشتهای فرآوریشده و چربیهای اشباعشده با افزایش خطر سرطانهای دستگاه گوارش، بهویژه سرطان روده بزرگ، ارتباط دارد. در مقابل رژیم غذایی سرشار از میوه، سبزیجات، غلات کامل و مواد غذایی حاوی فیبر، اثر محافظتی قابلتوجهی دارد. کارشناسان تغذیه معتقدند که آنتیاکسیدانهای موجود در مواد گیاهی با کاهش آسیب سلولی و مهار رادیکالهای آزاد احتمال جهشهای سرطانی را کاهش میدهند.
کمتحرکی؛ بهای سبک زندگی مدرن
زندگی شهری و وابستگی روزافزون به فناوری، تحرک بدنی را به حداقل رسانده است. مطالعات نشان میدهد کمتحرکی با افزایش خطر ابتلا به سرطانهای روده بزرگ، پستان و رحم مرتبط است. فعالیت بدنی منظم با کنترل وزن، تنظیم هورمونها و کاهش التهاب مزمن، نقش مهمی در پیشگیری از سرطان دارد. حتی فعالیتهای ساده مانند پیادهروی روزانه یا انجام کارهای خانه میتواند خطر ابتلا را کاهش دهد.
متخصصان توصیه میکنند حداقل ۱۵۰ دقیقه فعالیت بدنی متوسط در هفته در برنامه زندگی گنجانده شود. فعالیت بدنی منظم نهتنها خطر سرطان را کاهش میدهد، بلکه کیفیت زندگی بیماران مبتلا را نیز بهبود میبخشد.
دخانیات و الکل حاوی مواد سرطانزا
مصرف دخانیات همچنان مهمترین عامل قابل پیشگیری سرطان در جهان شناخته میشود. دود سیگار حاوی مواد سرطانزای متعددی است که به DNA سلولها آسیب میزند و زمینهساز سرطانهای ریه، دهان، حنجره و مثانه میشود. حتی قرار گرفتن در معرض دود دست دوم نیز خطر ابتلا را افزایش میدهد.
الکل نیز بهعنوان یک عامل خطر مهم شناخته میشود و مصرف مداوم آن با سرطانهای کبد، مری و پستان مرتبط است. ترکیب مصرف الکل و دخانیات اثرات مخرب را چند برابر میکند. طبق گفته مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریها، هیچ سطح ایمنی برای مصرف دخانیات وجود ندارد؛ ترک آن در هر سنی خطر سرطان را کاهش میدهد.
استرس مزمن و خواب ناکافی؛ تهدیدهای نادیده گرفتهشده
استرس مزمن یکی از پیامدهای زندگی پرشتاب و فشارهای روزمره امروز است و تأثیر آن بر سلامت جسمی و روانی بهخوبی مستند شده است. پژوهشهای علمی نشان میدهند که استرس طولانیمدت سیستم ایمنی بدن را تضعیف میکند، التهاب مزمن ایجاد میکند و بدن را در برابر بیماریهای مختلف، از جمله سرطان، آسیبپذیرتر میسازد. گزارشهای سازمان بهداشت جهانی تأکید دارد که سطح بالای هورمونهای استرس مانند کورتیزول میتواند رشد سلولهای سرطانی را تسهیل کرده و روند بهبود بیماران را کند کند.
همزمان کمبود خواب و خواب بیکیفیت نیز به عنوان یک عامل تهدیدکننده سلامت مطرح است. اختلال در چرخه خواب با کاهش ترشح ملاتونین همراه است؛ هورمونی که نقش مهمی در تنظیم چرخه خواب، محافظت سلولی و کاهش آسیب DNA دارد. بر اساس مطالعات موسسه ملی سلامت آمریکا (NIH) و مرکز کنترل و پیشگیری بیماریها (CDC)، افراد بزرگسال باید بهطور متوسط ۷ تا ۹ ساعت خواب شبانه باکیفیت داشته باشند و کاهش این مقدار با افزایش خطر ابتلا به بیماریهای قلبی، دیابت، چاقی و انواع سرطانها مرتبط است.
به علاوه، مطالعات طولی نشان دادهاند که ترکیب استرس مزمن و کمبود خواب، اثرات همافزایی بر سلامت دارد؛ به این معنا که وقتی فرد هم دچار فشار روانی پایدار و هم کمبود خواب باشد، خطر بروز بیماریهای مزمن و اختلالات ایمنی چند برابر میشود. به گفته پژوهشگران دانشگاه هاروارد، مدیریت استرس و بهبود کیفیت خواب نه تنها سلامت جسمی را ارتقا میدهد بلکه به سلامت روان و بهبود عملکرد شناختی نیز کمک میکند و میتواند نقشی کلیدی در پیشگیری از بیماریهای مزمن و سرطان داشته باشد.
محیط زندگی؛ مواجهه روزمره با عوامل سرطانزا
آلودگی هوا، تماس مکرر با مواد شیمیایی صنعتی، سموم کشاورزی و اشعه فرابنفش خورشید از جمله خطراتی هستند که افراد ممکن است روزانه با آنها مواجه شوند. تحقیقات سازمان بهداشت جهانی (WHO) و آژانس بینالمللی تحقیقات سرطان (IARC) نشان میدهند که آلودگی هوا با ذرات معلق و ترکیبات شیمیایی سمی میتواند منجر به سرطان ریه، مثانه و حتی برخی سرطانهای سیستم گوارشی شود.
بهعنوان نمونه، قرار گرفتن طولانیمدت در معرض نور خورشید بدون محافظت کافی خطر ابتلا به سرطان پوست، از جمله ملانوم بدخیم را افزایش میدهد. همچنین مواجهه مزمن با برخی مواد شیمیایی صنعتی و سموم کشاورزی، به ویژه در محیطهای کاری غیرایمن، با افزایش خطر سرطان خون، کبد و ریه مرتبط است.
کارشناسان بهداشت محیط توصیه میکنند که استفاده منظم از کرمهای ضدآفتاب با SPF مناسب، پوشش محافظ، تهویه مؤثر محیطهای کاری و کاهش تماس مستقیم با مواد شیمیایی خطرناک، میتواند نقش مهمی در کاهش مواجهه با عوامل سرطانزا داشته باشد.
این پژوهشها نشان میدهند که پیشگیری محیطی و مدیریت عوامل بیرونی، همراه با سبک زندگی سالم و مدیریت استرس، یک رویکرد جامع برای کاهش خطر سرطان محسوب میشود و میتواند بار بیماریها و مرگومیر ناشی از سرطان را در جامعه به طور قابل توجهی کاهش دهد.
واقعیت نگرانکننده در ایران؛ افزایش ابتلا و هزینههای کمرشکن
در ایران روند ابتلا به سرطان رو به افزایش است و این بیماری پس از بیماریهای قلبی–عروقی، دومین علت مرگومیر در کشور به شمار میرود. در کنار افزایش آمار ابتلا، هزینههای درمان نیز به یکی از چالشهای جدی بیماران تبدیل شده است.
داروهای جدید شیمیدرمانی، با وجود اثربخشی بالا قیمتهای بسیار سنگینی دارند و تحت پوشش کامل بیمه قرار نمیگیرند. به گفته مسئولان حوزه رادیوآنکولوژی این مسئله باعث میشود بسیاری از بیماران در میانه مسیر درمان با فشار مالی شدید مواجهه شوند یا حتی درمان خود را ناقص رها کنند.
پیشگیری از سرطان از خانه آغاز میشود
شواهد علمی نشان میدهد که سرطان در بسیاری از موارد، نتیجه تعامل پیچیده میان عوامل ژنتیکی و سبک زندگی است اما سهم عوامل قابل کنترل بهمراتب بیشتر از آن چیزی است که تصور میشود. انتخابهای روزمره، از نوع غذا تا میزان تحرک و نحوه مدیریت استرس میتوانند مرز میان سلامت و بیماری را تعیین کنند.
کارشناسان سلامت عمومی تأکید دارند که سیاستگذاریهای کلان، آموزش عمومی و ایجاد محیطهای سالم میتواند به کاهش بار سرطان در جوامع کمک کند، اما در نهایت، این انتخابهای فردی است که نقش تعیینکنندهای دارد.
در جهانی که سرطان به یکی از چالشهای اصلی سلامت تبدیل شده، تغییرات کوچک اما پایدار در سبک زندگی میتواند نهتنها خطر ابتلا را کاهش دهد، بلکه کیفیت زندگی را نیز بهبود بخشد. پیشگیری دیگر یک شعار نیست؛ بلکه راهبردی عملی است که از سفره غذا تا برنامه خواب شبانه ما امتداد دارد.
